Kary i nagrody – które są skuteczne?

Nie ma procesu wychowania bez nagrody i kary. Dorośli często nieświadomie popełniają błędy w tym zakresie. Najczęściej w postępowaniu z dziećmi kierujemy się intuicją, korzystając z kar i nagród stosowanych przez naszych rodziców. Czy należy posługiwać się karami i nagrodami w wychowaniu dzieci? Żeby udzielić odpowiedzi na to pytanie, należałoby przeanalizować ich skuteczność oraz sprawdzić, czy wywołują oczekiwane i pożądane zmiany w zachowaniu dziecka. Żeby nagroda i kara były środkiem wychowawczym, muszą odnieść oczekiwany skutek.

O sposobie ukarania dziecka ma decydować stopień przewinienia, okoliczności, w jakich zdarzenie nastąpiło, i wiek dziecka. Ponadto przed zastosowaniem kary należy wziąć pod uwagę charakter dziecka, stopień jego wrażliwości, jak również częstotliwość występowania niewłaściwych zachowań. Dziecko, które ma być ukarane, musi wiedzieć, za co i dlaczego. Kara będzie skuteczna tylko wtedy, gdy dziecko będzie miało odczucie, że zostało ukarane sprawiedliwie i będzie wiedziało, jakiej zmiany w jego zachowaniu dorosły oczekuje. Wymierzając dziecku karę, trzeba pamiętać, że jej skuteczność zależy również od czasu. Kara nie może być odroczona w czasie, lecz powinna być zastosowana zaraz po przewinieniu. Nie można jej też wymierzać pod wpływem gniewu i złości, gdyż emocje są zawsze złym doradcą. Przyczyniają się do braku obiektywizmu i nie sprzyjają przeanalizowaniu przyczyny przewinienia. Podczas zdenerwowania, a więc będąc w stanie pobudzenia emocjonalnego, widzimy skutek i nie dajemy dziecku szansy na wyjaśnienie i wytłumaczenie się z niewłaściwego zachowania. Kara wymierzona w złości jest najczęściej bardzo surowa i wywołuje u dziecka strach, podczas którego skupia się ono nie na przewinieniu, ale na karze. Karze musi zawsze towarzyszyć ukazanie możliwości poprawy. W przeciwnym razie może dojść do zachowań agresywnych. Ponadto dziecko będzie miało negatywny stosunek do osoby wymierzającej karę. Z karaniem wiąże się również poczucie winy. Dziecko, które postąpi źle, najczęściej żałuje tego, co zrobiło. Jeżeli uznaje normy ustalone przez dorosłych, wówczas kary stosowane przez nich za przekroczenie zasad są bardziej skuteczne. Jeżeli dziecko nie rozumie stawianych przez dorosłych granic (ograniczeń), kary są mało skuteczne. Skuteczność kary zależy również od autorytetu osoby karzącej w oczach dziecka. Jeżeli osoba wymierzająca karę cieszy się autorytetem i uznawana jest przez dziecko za osobę sprawiedliwą, zapewne będzie żałowało ono swojego zachowania i dołoży starań, aby więcej danego czynu nie popełniać. Jeżeli natomiast osoba karząca nie cieszy się autorytetem u dziecka, to kara może wywołać u niego agresję i chęć zrobienia karzącemu na złość.Należy unikać stosowania stale tych samych kar, gdyż przestają mieć dla dziecka znaczenie. Szczególnie szkodliwe jest stosowanie kar cielesnych, nadmiernie surowych. W przypadku dzieci nadpobudliwych i agresywnych stosowanie takich kar powoduje bunt, upór, przekorę, co w konsekwencji prowadzi do zerwania więzi uczuciowych z dorosłym. Natomiast dzieci mniej wrażliwe nie przejmują się stosowanymi karami, bo zdążyły się już do nich przyzwyczaić – wówczas tracą one sens.

By nagroda wpływała dodatnio na rozwój osobowości i wychowanie, musi spełniać pewne warunki. Po pierwsze, gdy nagrodzona osoba faktycznie na wyróżnienie zasłużyła (nagroda za dodatkowy wysiłek), a po drugie, gdy nagroda motywuje do dalszego działania. Należy pamiętać, że nagroda może być celem samym w sobie, a nie bodźcem do działania. Dlatego należy zapobiegać motywacji działania nastawionej na nagrodę. Mamy wiele rodzajów nagród, które można stosować wobec dzieci:

-Nagradzanie pochwałą i uznaniem-słowna aprobata postępowania dziecka, uśmiech, radość, głośne wyrażanie uznania wobec innych osób, wyrażenie podziwu, pogłaskanie po głowie, przytulenie. Pamiętać jednak należy o tym, że pochwała i uznanie powinny być proporcjonalne do włożonego wysiłku i chęci. Wtedy odniosą oczekiwany skutek.

-Sprawianie dziecku przyjemności – wspólna z rodzicami wycieczka rowerowa, wyjście do kina, zgoda na spotkanie z koleżankami i kolegami, zaproszenie kolegi do domu i wspólna gra w grę planszową.

-Obdarzanie uwagą i zaufaniem – dziecko ma poczucie własnej wartości i odczuwa radość z pozornej, ale upragnionej wolności oraz poczucia dorosłości. Zaufanie ma wysokie walory wychowawcze, gdyż polega na zmniejszeniu kontroli nad tym, co dziecko robi, z kim i czym się bawi.

-Wspólne z rodzicami spędzanie wolnego czasu – wyjście do teatru, kina, na koncert lub do muzeum.

-Nagrody rzeczowe – to też pochwała, tylko wyrażona poprzez symboliczny upominek (należy unikać drogich prezentów), np. maskotkę, książkę, grę, zabawkę, itp. Nagroda powinna być wręczona za konkretne zachowanie, działalność.

Poprawnie stosowane kary i nagrody powinny służyć nam, dorosłym, do osiągania zamierzonych celów wychowawczych. Stanowią one narzędzia, dzięki którym możemy zmienić na lepsze dziecięce zachowania, a znając ich skuteczność, możemy wspomagać prawidłowy rozwój dziecka.

Literatura:

1.Jundziłł Irena : Nagrody i kary w wychowaniu. – Warszawa : „Nasza Księgarnia”, 1986

2.Kamiński Aleksander : Nagrody i kary // W : Encyklopedia pedagogiczna / pod red. Wojciecha Pomykało. – Warszawa : Fundacja Innowacja, 1993. – S. 405-408

3.Dawlud Wanda : Kary i nagrody w wychowaniu // Edukacja i Dialog. – 2002, nr 7, s. 61-65

4.Marczewska Maria : Czy kary są koniecznym składnikiem wychowania? // Wychowanie na co Dzień. – 2001, nr 9, s. 18-20

Opracowała

Aneta Cinka